Το Χάνι της Γραβιάς δεν τον σκότωσε – τον σκότωσε η μικρότητα!

Γιώργος Καρανάσιος

«Γοργοπόδαρος και ανδρείος σαν τον Αχιλλέα. Με ηρωική γενναιότητα ορμάει πρώτος στη μάχη με το μαχαίρι στα δόντια, το σπαθί στο ένα χέρι και την πιστόλα στο άλλο. Δίνει το παράδειγμα στους κινδύνους, γι’ αυτό οι στρατιώτες πειθαρχούν στις διαταγές του». (Ludwig von Bollmann για τον Οδ. Ανδρούτσο)
 Σε λίγες μέρες στις 8 Μαίου έχουμε την επέτειο της μάχης στο Χάνι Γραβιάς που σταμάτησε τη στρατιά των Τούρκων πριν φτάσει νότια στις επαναστατημένες περιοχές.

Σχέδιο δράσης του Οδυσσέα Ανδρούτσου.
Υπάρχουν μορφές στην ιστορία που δεν χωράνε εύκολα σε καλούπια.
Ο Οδ. Ανδρούτσος είναι μία από αυτές. Δεν ήταν ούτε αγιογραφημένος ήρωας, ούτε άνθρωπος βολικός και συμβατικός. Ήταν όμως κάτι πιο επικίνδυνο: ικανός, αυτόνομος και απρόβλεπτος. Και σε καιρούς επανάστασης, αυτά τα χαρακτηριστικά δεν τα φοβάται μόνο ο εχθρός, τα φοβούνται και οι «δικοί του».
Από μικρός κουβαλούσε τη σκληράδα της εποχής του. Γιος του ήρωα αρματολού Ανδρίτσου, μεγαλωμένος μέσα σε κυνηγητά, αίμα και επιβίωση, έμαθε νωρίς ότι η εξουσία δεν χαρίζεται, παίρνεται.
Η θητεία του στην αυλή του Αλή Πασά δεν ήταν απλώς μια περίοδος μαθητείας. Ήταν σχολείο εξουσίας, ίντριγκας και βίας. Εκεί έμαθε πώς σκέφτεται ο αντίπαλος, αλλά και πώς κινείται ο κόσμος πίσω από τα χαρέμια και τα παλάτια. Και αυτό δεν συγχωρείται εύκολα από όσους προτιμούν τους “καθαρούς” ήρωες αυτούς που δεν ξέρουν πολλά.

Όταν ήρθε η ώρα της Επανάστασης, δεν δίστασε. Δεν ήταν από αυτούς που περίμεναν να δουν προς τα πού γέρνει η πλάστιγγα. Το περίφημο γράμμα του προς τους Γαλαξιδιώτες δεν είναι ρητορική, είναι δήλωση στάσης ζωής: μπορούσε να ζήσει άνετα υπό τους Τούρκους, αλλά προτίμησε να καεί μαζί με το γένος του. Αυτό δεν είναι μόνο πατριωτισμός. Είναι και επιλογή σύγκρουσης.

Και μετά ήρθε η Μάχη στο Χάνι της Γραβιάς. Εκεί δεν γράφτηκε απλώς μια νίκη. Εκεί γράφτηκε το όνομα του Ανδρούτσου με κεφαλαία. Με ελάχιστους άνδρες, απέναντι σε υπέρτερες δυνάμεις του Ομέρ Βρυώνη, κατάφερε να σταματήσει την ορμή ενός στρατού. Όχι με άτακτες τουφεκιές και φυγή. Με μυαλό, τακτική και τόλμη. Εκεί φάνηκε τι πραγματικά ήταν: στρατιωτικός ηγέτης, όχι απλώς καπετάνιος.
Από εκεί αρχίζουν και τα προβλήματα. Γιατί στην Ελλάδα του 1821 και όχι μόνο, η επιτυχία δεν συγχωρείται εύκολα. Όσο ανεβαίνεις, τόσο περισσότεροι σε κοιτούν όχι για να σε στηρίξουν, αλλά για να σε ρίξουν.

Τα “καπάκια”, οι συμφωνίες δηλαδή με τον εχθρό, δεν ήταν εφεύρεση του Ανδρούτσου. Ήταν εργαλείο επιβίωσης. Τα έκαναν πολλοί. Όταν όμως μπήκαν στο παιχνίδι οι πολιτικοί με πρώτο τον Αλ. Μαυροκορδάτο το ίδιο εργαλείο βαφτίστηκε προδοσία. Όχι γιατί άλλαξε η πράξη, αλλά γιατί άλλαξαν τα συμφέροντα. Ξαφνικά, κάποιοι έγιναν “πατριώτες” και κάποιοι “προδότες”. Όχι με βάση τις πράξεις τους, αλλά με βάση το ποιον εξυπηρετούσαν.

Ο Ανδρούτσος δεν ήταν άνθρωπος που θα έσκυβε το κεφάλι. Και αυτό τον έκανε επικίνδυνο. Όχι για τους Τούρκους αυτοί τον ήξεραν και τον υπολόγιζαν. Για τους Έλληνες ήταν το πρόβλημα. Γιατί δεν ελεγχόταν.
Η σύγκρουσή του με την πολιτική ηγεσία ήταν αναπόφευκτη. Ο Ιωάννης Κωλέττης δεν τον έβλεπε απλώς ως αντίπαλο. Τον έβλεπε ως εμπόδιο. Και τα εμπόδια, στην ιστορία, συνήθως δεν παραμερίζονται, εξοντώνονται.
Τον άφησαν χωρίς πόρους, χωρίς στήριξη και περικυκλωμένο από καχυποψία γιατί γνώριζαν ότι θα αντιδράσει παραρμοτητικα και τότε έκανε το λάθος.*
Προσπάθησε να παίξει το παιχνίδι των άλλων. Επικοινώνησε με τον εχθρό, όχι γιατί έγινε προδότης, αλλά γιατί είχε ήδη απομονωθεί και να κερδίσει χρόνο. Ήταν μια κίνηση απελπισίας και οι απελπισμένες κινήσεις πληρώνονται ακριβά.
Από εκεί και πέρα, η πορεία ήταν προδιαγεγραμμένη. Συκοφαντία, απομόνωση, σύλληψη. Και το πιο πικρό; Όχι από ξένα χέρια, αλλά από ανθρώπους που κάποτε πολεμούσαν δίπλα του. Ο Ιωάννης Γκούρας, άλλοτε πρωτοπαλίκαρό του, γίνεται ο άνθρωπος που τον οδηγεί στο τέλος.
Η φυλάκισή του στην Ακρόπολη Αθηνών δεν ήταν απλώς μια κράτηση. Ήταν δημόσια ταπείνωση. Ένας άνθρωπος που είχε κρατήσει όρθια τη Ρούμελη, δεμένος σαν κοινός εγκληματίας.

Και μετά η γνωστή ελληνική νύχτα όπου λύνονται “προβλήματα”. Η δολοφονία του δεν ήταν στιγμιαία έκρηξη. Ήταν απόφαση. Σχεδιασμένη, εκτελεσμένη και καμουφλαρισμένη ως “απόπειρα απόδρασης”. Τον πέταξαν από τον βράχο (μαρτυρία του αγωνιστή – σκοπού του 1821 Κ. Καλαντζή),
αλλά η πτώση είχε ξεκινήσει πολύ νωρίτερα από τη στιγμή που κρίθηκε ανεπιθύμητος.
Το πιο οξύμωρο;
Ακόμη και στον θάνατο, δεν του έδωσαν αξιοπρέπεια. Τον έθαψαν πρόχειρα, σχεδόν κρυφά. Σαν να ήθελαν να θάψουν μαζί του και την ενοχή.
Χρόνια μετά, ήρθε η αποκατάσταση. Όπως πάντα. Καθυστερημένα, ακίνδυνα, σχεδόν τυπικά. Όταν πια δεν απειλούσε κανέναν. Όταν είχε γίνει μνήμη.
Ο Ανδρούτσος ήταν σκληρός, ενίοτε ακραίος. Αλλά ήταν αληθινός. Και ίσως αυτό να ήταν το μεγαλύτερό του “έγκλημα”.
Γιατί τελικά, η ιστορία δεν σκοτώνει τους προδότες. Σκοτώνει και αυτούς που δεν χωράνε στα σχήματά της.
Και το πιο ανησυχητικό; Δύο αιώνες μετά, δεν έχουμε αλλάξει όσο νομίζουμε. Ακόμη και σήμερα υπάρχουν άνθρωποι που, με την ίδια ευκολία και την ίδια επιπολαιότητα, μιλούν για «προδοσία» του Ανδρούτσου, του Γ. Καραϊσκάκη, του Θ. Κολοκοτρώνη. Σαν να μην έμαθε τίποτα αυτός ο τόπος.

* ⬇️Την περίοδο του εμφυλίου από την άνοιξη μέχρι το φθινόπωρο του 1824 στην τοποθεσία της Άμπλιανης Βαριανης έγιναν συγκεντρώσεις οπλαρχηγών και πολιτικών (βλ. Βιβλίο 📚: “Ο Δωρικός Διάδρομος και τα Ιστορικά Στενά Γραβιάς – Άμπλιανης”, Καρανάσιος Γεώργιος).

Υ.Γ1. Στον εμφύλιο κατά την διάρκεια του Αγώνα από τη μία πλευρά του εμφυλίου είναι όλοι σχεδόν οι προεστοί και οι στρατιωτικοί της Πελοποννήσου (Κολοκοτρώνης κ.ά.) και από την άλλη οι Υδραίοι με τους Ρουμελιώτες. Στο στρατόπεδο των πρώτων ανήκει και ο Οδ. Ανδρούτσος.
Μέσα σ’ αυτό το κλίμα του αλληλοσπαραγμού, πιέζει τους οπλαρχηγούς για ομόνοια. Σε επιστολή του μάλιστα προς τον Κολοκοτρώνη, τον Πλαπούτα και τον Νικητάρα αναφέρει το ιστορικό πλέον:
«Έχετε γνώσιν και καταλαμβάνετε ότι πολεμούντες ο Γιάννης με τον Κώστα, δεν κατορθώνουν παρά να κερδίζη ο κοινός εχθρός».

Υ.Γ2. Όπως αναφέρει ο Κ. Σάθας, οι διώξεις κατά του Οδ. Ανδρούτσου δεν ήταν στιγμιαίες αλλά διαρκείς και οργανωμένες. Ήδη από το 1822, μετά τη Γραβιά, στήνονται απόπειρες δολοφονίας του από προύχοντες και τη Διοίκηση, (πρώτα του στέλνουν αφορισμό), ακόμη και με σχέδιο εξόντωσής του σε πλοίο του Βισβίζη που τελικά δεν εκτελέστηκε. Ακολούθησαν νέες ενέργειες σύλληψης ή θανάτωσής του από τον Αλ. Νούτσου και τον Χρ. Παλάσκα, οι οποίοι τελικά σκοτώθηκαν, ενώ το 1824 στο Ναύπλιο σημειώθηκαν και νέες απόπειρες εναντίον του, ακόμη και με πυροβολισμούς. Ο ίδιος κατήγγελλε ότι πληρωμένοι άνθρωποι της κυβέρνησης επιδίωκαν τη δολοφονία του.

Υ.Γ3. Το 1823 ο Οδ. Ανδρούτσος διαισθανόμενος το αδιέξοδο, πρότεινε στον Θ. Κολοκοτρώνη την εξόντωση των πολιτικών αντιπάλων.
Ένα χρόνο αργότερα, σε επιστολή του προς τον L. Stanhope, κατήγγελλε ότι πληρωμένοι άνθρωποι της κυβέρνησης επιδίωκαν τη δολοφονία του, φτάνοντας να θεωρεί ως ύστατη λύση ακόμη και τη συζήτηση με τους Τούρκους για να σωθεί.
Επικηρύσσεται το κεφάλι του με 5000 γρόσια από τον Κωλέττη και αφορίζεται για λαϊκίστικους λόγους από τον επίσκοπο Ιωσήφ, υπουργό Εκκλησιαστικών και Δικαίου.

Μέσα σ’ αυτή την ασφυκτική πίεση ήρθε τελικά σε επαφή με τον Ομέρ Πασά, συνάπτοντας προσωρινή ανακωχή, την οποία παρουσίασε ως τακτική για να εξαναγκάσει την κυβέρνηση σε συνεννόηση.
Στην πράξη όμως, έδωσε το πρόσχημα που αναζητούσαν οι αντίπαλοί του για να τον κατηγορήσουν ως προδότη και να επισπεύσουν την εξόντωσή του.