Σαν σήμερα το 1821 – Η μάχη στο Χάνι της Γραβιάς

Ἦταν ὁ Ὀμὲρ Βεργιόνης κι᾿ ἄλλοι πασσάδες, ὅλο διαλεμένο καὶ πολὺ ἀσκέρι. Καὶ εἰς τὸ χάνι τῆς Γραβιᾶς ἐκλείστη ὁ Δυσσέας, ὁ κακὸς πατριώτης, κι᾿ ὁ Γκούρας κι᾿ ἄλλοι καὶ πολέμησαν μ᾿ αὐτείνη τὴν μεγάλη δύναμιν ἑκατὸ ἀνθρῶποι. Καὶ φαίνονται ὡς τὴν σήμερον οἱ τάφοι τῶν Τούρκων ἐκεῖ εἰς τὸ χάνι. Καὶ τοὺς ἀφάνισαν, καὶ τοὺς χάλασαν ὅλα τους τὰ σκέδια. Καὶ γλύτωσε ὁ κόσμος, ὁποῦ θὰ σκλάβωναν αὐτεῖνοι τοὺς περισσότερους καὶ μποροῦσε νὰ κιντυνέψη κι᾿ ὅλη ἡ πατρίς, Ρούμελη καὶ Πελοπόννησο (ὅτ᾿ ἦταν αὐτὰ τὰ πρῶτα κινήματα), ἂν προχωρούσανε μέσα καὶ νὰ ῾βγαιναν καὶ τοὺς πολιορκημένους Τούρκους.

Πατρίς, νὰ μακαρίζης γενικῶς ὅλους τους Ἕλληνες, ὅτι θυσιάστηκαν διὰ σένα νὰ σ᾿ ἀναστήσουνε, νὰ ξαναειπωθῆς ἄλλη μίαν φορᾶ ἐλεύτερη πατρίδα, ὁποῦ ἤσουνε χαμένη καὶ σβυσμένη ἀπὸ τὸν κατάλογον τῶν ἐθνῶν. Ὅλους αὐτοὺς νὰ τοὺς μακαρίζης. Ὅμως νὰ θυμᾶσαι καὶ νὰ λαμπρύνης ἐκείνους ὁποῦ πρωτοθυσιάστηκαν εἰς τὴν Ἀλαμάνα, πολεμώντας μὲ τόση δύναμη Τούρκων, κ᾿ ἐκείνους ὁποῦ ἀποφασίστηκαν καὶ κλείστηκαν σὲ μίαν μαντρούλα μὲ πλίθες, ἀδύνατη, εἰς τὸ χάνι τῆς Γραβιᾶς,

(Στρατηγού Μακρυγιάννη, «Απομνημονεύματα», Εκδ. Ε.Γ. Βαγιωνάκη2, Αθήνα, 1947, σελ. 161-162)

Η μάχη στο Χάνι της Γραβιάς

Μετά τη μάχη της Αλαμάνας καθώς και τον θάνατο του Ησαΐα και του Διάκου, ο Ομέρ Βρυώνης σκόπευε μέσω των Σαλώνων και του Γαλαξειδίου να περάσει στην Πελοπόννησο με σκοπό την ολοκληρωτική καταστολή της Επανάστασης. Τότε έγραψε στον Οδυσσέα Ανδρούτσο ότι σε περίπτωση συνεργασίας τους, θα του ανέθετε την οπλαρχηγία της ανατολικής Ελλάδας και του ζήτησε να συναντηθούν στη Γραβιά. Ο Ανδρούτσος και οι οπλαρχηγοί Πανουργιάς και Δυοβουνιώτης αποφάσισαν να περιμένουν το τουρκικό ασκέρι στο στενό της Γραβιάς.

Ο Ανδρούτσος με 120 πολεμιστές, μεταξύ των οποίων τον Γιάννη Γκούρα, τον Κομνά Τράκα, τον Γιάννη Μαμούρη και τον Παπαντριά Κουκουβιστιανό, κλείστηκαν στο πλινθόκτιστο Χάνι, ενώ οι άλλοι δύο οπλαρχηγοί μαζί με τον Κοσμά Σουλιώτη κατέλαβαν τις δύο πλαγιές του δρόμου.

Στις 8 Μαΐου 1821 ο στρατός του Ομέρ Βρυώνη, 8.000 περίπου άνδρες, αντιμετωπίστηκε γενναία από τα έγκλειστα στο Χάνι της Γραβιάς παλικάρια του Ανδρούτσου. Μετά από δωδεκάωρη μάχη και τρεις ορμητικές εφόδους, κι ενώ οι Τούρκοι μετρούσαν 300 νεκρούς και διπλάσιους τραυματίες, ο Βρυώνης έστειλε να φέρουν κανόνια από το Ζητούνι (Λαμία), για να συντρίψει το Χάνι και τους πολεμιστές. Ο εμπειροπόλεμος Ανδρούτσος, που διαισθάνθηκε το σκοπό του Βρυώνη, μαζί με τους άνδρες του κι ενώ μετρούσε έξι απώλειες, διέφυγε από το Χάνι μέσα στο σκοτάδι της νύχτας, αφού πρώτα είχε αποτρέψει την προέλαση των Τούρκων στα Σάλωνα και το Μοριά.